"Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem" powstał w latach 1832-1834 w Paryżu. Adam Mickiewicz wyjaśnia przyczyny powstania poematu w "Epilogu" do "Pana Tadeusza". W atmosferze waśni emigracyjnych, wzajemnych oskarżeń o odpowiedzialność za klęskę powstania listopadowego Adam Mickiewicz pragnął powrócić w mitologię dzieciństwa, wskrzesić czasy, kiedy Polska szlachecka żyła nadzieją odzyskania niepodległości za sprawą armii Napoleona. W czasach burzliwej historii, która nie przyniosła utraconej wolności, Adam Mickiewicz miał wewnętrzną potrzebę stworzenia fikcyjnej rzeczywistości określonej przez ład i harmonię. W "Panu Tadeuszu" przypomniał wyidealizowaną polską realność, narodowe, tradycyjne wartości, kulturę, dał wzorzec polskości, ukazując niezmienione od lat centrum polszczyzny. "Pan Tadeusz" powstał także z chęci ukojenia tęsknoty, pogodzenia emigrantów przez wspólne wspomnienie przeszłości i pragnienia ukazania rodakom piękna kraju lat dziecinnych. Główne wątki epopei Adama Mickiewicza "Pan Tadeusz" to: I. SPÓR O ZAMEK 1. Przyznanie Soplicom po śmierci Stolnika części majątku Horeszków przez konfederację targowicką, kilkuletnia dewastacja bezpańskiego zamku, równoczesna decyzja Hrabiego i Sędziego przyłączenia zamku do własnych dóbr. 2. Proces o zamek między Sędzią Soplicą a Hrabią, ostatnim potomkiem Horeszków, "chociaż po kądzieli". 3. Zaproszenie Podkomorzego do Soplicowa w celu rozstrzygnięcia sporu na drodze porozumienia między stronami. 4. Ugodowa postawa Hrabiego i chęć zakończenia sporu. 5. Opowieść Gerwazego o losach zamku i jego pragnienie zemsty na Soplicach. 6. Zmiana decyzji Hrabiego, postanowienie odzyskania zamku. 7. Kłótnia i bijatyka w czasie wieczerzy w zamku wywołana zachowaniem się Gerwazego. 8. Zerwanie pokojowych układów między Hrabią a Sędzią. 9. Podburzenie okolicznej szlachty przeciwko Soplicom przez Gerwazego. 10. Zajazd na Soplicowo. 11. Zjednoczenie się szlachty z Soplicami w walce przeciw Moskalom. 12. Zaręczyny Tadeusza Soplicy z Zofią Horeszkówną zakończeniem sporu o zamek. II. WĄTEK MIŁOSNY 1. Powrót Tadeusza do Soplicowa i nieoczekiwane spotkanie z tajemniczą dziewczyną, której uroda oczarowuje młodzieńca. 2. Zainteresowanie się Tadeusza Telimeną poznaną podczas wieczerzy w zamku. 3. Adorowanie Telimeny przez Tadeusza ku niezadowoleniu Sędziego i ks. Robaka. 4. Powtórne zetknięcie się Tadeusza z nieznajomą w dzień polowania na niedźwiedzia. 5. Wprowadzenie Zosi do towarzystwa przez Telimenę i rozpacz Tadeusza z powodu uświadomionej sobie pomyłki uczuciowej. 6. Rozdarcie wewnętrzne młodzieńca między uczuciem do Zosi a zobowiązaniami honoru wobec Telimeny. 7. Chęć ucieczki do Księstwa Warszawskiego wobec niemożności rozwiązania konfliktu uczuciowego. 8. Zamiar Tadeusza utopienia się w stawie spowodowany wymówkami i obraźliwymi słowami Telimeny. 9. Zajazd na Soplicowo przyczyną zwrotu sytuacji. 10. Czułe pożegnanie Tadeusza przez Zosię przed jego wyjazdem do Księstwa Warszawskiego. 11. Zaręczyny Zosi i Tadeusza wiosną 1812. III. WĄTEK NARODOWO -WYZWOLEŃCZY 1. Jacek Soplica w szeregach Legionów Polskich.. 2. Życiorys napoleoński ks. Robaka: - legiony Kniaziewicza (zwycięstwo francuskie nad Austriakami w Bawarii w 1800r. z udziałem Legii Naddunajskiej gen. Kniaziewicza), - walka polskich szwoleżerów pod Somosierrą w r. 1808, - służba w wywiadzie na terenach Wielkopolski i Małopolski - trzykrotne aresztowanie i cudowne ocalenie. 3. Robota spiskowa i agitacyjna na Litwie po r. 1807. - agitacja wśród szlachty i chłopów na Litwie w celu przygotowanie powstania, - unicestwienie planów powstania przez zajazd na Soplicowo. 4. Przenikanie młodzieży litewskiej do armii polskiej w Księstwie Warszawskim; ucieczka młodzieży szlacheckiej po bitwie z Moskalami w Soplicowie 5. Spowiedź i śmierć Jacka Soplicy. 6. Przybycie do Soplicowa wojska polskiego pod wodzą polskich generałów: Dąbrowskiego, Kniaziewicza, Małachowskiego, Giedrojcia i Grabowskiego. 7. Rehabilitacja Jacka Soplicy. IV. Pozostałe wątki akcji i fabuły. 1. Dzieje Jacka Soplicy. 2. Spór o Kusego i Sokoła.